Filozofun 1967 yılında sağcı radikalizm üzerine verdiği konferans “en çok satanlar” listesine girdi. Bundan 50 yıl önce ölen Alman düşünür, aşırı sağcı hareketlerin kapitalizm ve şeffaf olmayan demokrasiyle nasıl iç içe geçtiğini görmüştü.

Theodor W. Adorno ve Max Horkheimer, 1947 tarihli ünlü felsefe ve toplumsal eleştiri eserleri Aydınlanmanın Diyalektiği’nde, yazarların önsözde yazdıkları gibi, “insanlığın gerçekten insani bir duruma girmek yerine neden yeni bir tür barbarlığa battığını açıklamayı” amaçlıyorlardı.

1903 yılında Yahudi bir şarap tüccarının oğlu olarak dünyaya gelen Adorno’nun bu konu üzerinde düşünmek için iyi nedenleri vardı. Naziler 1933’te iktidarı ele geçirdiğinde, habilitasyon -doktora bitirme, CK- tezini Kierkegaard üzerine yazmış olan müzik teorisyeni ve filozofun öğretmenlik yapma hakkı elinden alındı.

İngiltere’nin Oxford kentinde dört yıl kaldıktan sonra Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etti ve 1938 yılında New York merkezli Sosyal Araştırmalar Enstitüsü’nün resmi bir üyesi oldu.

Adorno 1949’da Frankfurt’a döndü ve Max Horkheimer, Friedrich Pollock, Leo Löwenthal, Walter Benjamin -tarihsel katılım anlamında olsa gerek, CK-, Herbert Marcuse, Erich Fromm ve Siegfried Kracauer gibi diğer entelektüellerle birlikte Frankfurt Sosyal Teori ve Eleştirel Felsefe Okulu’na katıldı.

Çağdaş sağ radikalizmin görünümleri

Adorno, otoriteye bağlılık ve faşizm arasındaki bağlantı gibi bugün hala önemli araştırma konuları olan konuları inceledi. 1967 yılında, aşırı sağcı Almanya Ulusal Demokratik Partisi (NPD) altı eyalet parlamentosunda yerel sandalyeler kazandığında, Viyana’da öğrencilere Çağdaş Sağ Radikalizmin Görünümleri başlıklı bir konferans verdi.

Şimdiye kadar sadece ses kaydı olarak mevcut olan konferans 2019 yılında Almanca olarak yayınlandı (Polity yayınevleri tarafından İngilizce versiyonu da yayınlanacak). Konuşmanın sonsözü, aşırı sağcılık üzerine araştırmalar yapan tarihçi Volker Weiss tarafından kaleme alındı. DW, Adorno’nun günümüzdeki geçerliliğini tartışmak için Weiss ile temasa geçti.

Adorno’nun çalışmalarının önemi

DW: Bir kapitalizm eleştirmeni olarak Theodor W. Adorno 1960’ların başında oldukça popülerdi. Ölümünden 50 yıl sonra, şimdi yeniden gündeme geliyor. Küreselleşen toplumumuzda onun çalışmalarını önemli kılan nedir?

Adorno’nun felsefesi sadece bir kapitalizm eleştirisi değildi, aynı zamanda bir bütün olarak modernitenin bir envanterini de sunuyordu. Toplumsal gelişimin birey üzerindeki etkisine özellikle dikkat etmiş, ilerlemenin ne kadar özgürleştirici olabileceğini ama aynı zamanda nasıl yeni tehditler yarattığını araştırmıştır.

Akıllı bir Marksist olarak, teknolojik gelişmeyi durdurmanın mümkün ya da arzu edilir olmadığını biliyordu. Yine de uzun süre sola hakim olan naif iyimserliğe kapılmadı.

Onun düşüncesi, bilginin özgürleşmeden ziyade egemenlerin hizmetine sunulduğuna dair önemli deneyimlere dayanıyordu. Teknolojik ilerlemenin en üst seviyesine bir ölçüde ulaşmış olan Aydınlanmanın nasıl yeni bir barbarlığa dönüştüğünü gördü. 19. ve 20. yüzyıllar bunu göstermek için yeterince malzeme sundu.

Her ne kadar “modern çağ” kavramı artık modası geçmiş olarak görülse de – artık daha ziyade çeşitlenmiş, farklı “modernitelerden” bahsediyoruz – Adorno’nun temel soruları bugün de geçerliliğini koruyor.

Yanlış yaşam – gerçek yaşam

DW: Adorno bir düşünürdü, aktivist değil. Yine de ” Yanlış bir yaşamın içinde gerçek bir yaşam yoktur” popüler bir slogan haline geldi. Bu ifade neye atıfta bulunuyor?

-Minima Moralia’da yer alan bu aforizma, bir toplumun felakete yol açan gelişmelerinin ortasında özel mutluluğu tesis etmenin imkansızlığına işaret eder. Modern toplumlar hayatın her alanını etkileme eğilimindedir. Ancak bu bizi gerçek bir hayata ulaşmaya çalışmaktan alıkoymaz. Ve Adorno kesinlikle takvimler için özlü sözler yazmayı amaçlamamıştı.

Sağın yükselişi

DW: 1960’larda, Nazilerin çöküşünden sadece 20 yıl sonra, aşırı sağcı parti NPD parlamentoda sandalye kazandı. Adorno aşırı sağın yeniden yükselişini nasıl açıklıyordu?

-Adorno, Batı demokrasilerinin eksikliklerini, 1960’larda hala varlığını sürdüren eski Nazilerin faaliyetlerinden daha önemli bir sorun nedeni olarak görüyordu. Aşırı sağın gücünü, insanların özgürleşemedikleri bir çağda yaşadıkları hayal kırıklığından aldığını biliyordu. Onlara 19. yüzyıldan beri her insanın kendi kaderinin mimarı olduğu söylenmişti, ancak her zaman görünmez sınırlar tarafından engellenmişlerdi. Adorno, faşist hareketleri bu şekilde “demokrasinin yaraları” olarak tanımlamaya başladı.

Çalışma neden hala güncel?

DW: Adorno’nun 1967’de öğrencilere verdiği “Çağdaş Sağ Radikalizmin Görünümleri” başlıklı ders şimdi bir kitap olarak yayımlandı ve çok satanlar listelerine girdi. Neden bu kadar güncel hissettiriyor?

-Örneğin AB gibi bürokratik aygıtların demokratik açıklarına bakarsanız, bu “yaralar” bugün hala mevcut. Giderek artan sayıda insan, anlaşılmaz, soyut görünen aygıtlar yerine, liberal olmayan bir ulus-devlet gibi net bir otoriteyle karşı karşıya kalmayı tercih ediyor. Dolayısıyla sosyo-psikolojik düzeyde Adorno’nun bize hala söyleyecek bir şeyleri var.

Dahası, ekonomik ve teknolojik gelişmeler – burada Adorno sermayenin yoğunlaşmasına ve otomasyona atıfta bulunuyor – insanların kendilerini gereksiz hissetmelerine neden oluyor.

Gerçek ya da algılanan krizler, her şeyin sona erdiğini görme arzusuna yol açar. Bugün aşırı sağcı hareketler hala yarı korku yarı nostalji olan bu felaket özellikleri ile karakterize edilmektedir.

Ve NPD’nin o dönemde gözlemlediği yöntemler bugün hala kullanılıyor. İnternette teknik mükemmelliğin nasıl tamamen anlaşılmaz bir içerikle birleştirildiğini görebilirsiniz.

Aşırı sağ politikalara karşı önerileri

DW: Aşırı sağ politikalara karşı ne öneriyor?

-Adorno, sağcı liderlerin sohbete katılmaya ikna edilebileceği gibi bir yanılsamaya sahip değildir. Böyle bir düşünce, İkinci Dünya Savaşı’nı yaşayan neslin kaşlarını çatmasına neden olurdu. Bunun yerine, aşırı sağ siyasetin sonuçlarına, yıkıcı yönlerine ve sonuçlarına açıkça işaret edilmesini öneriyor. Hepsinden önemlisi, gençlerin bu hareketlerden uzaklaşmasını istiyor – ve geriye dönüp bakıldığında, bu o zamanlar oldukça işe yarayan bir şeydi.

*Volker Weiss aynı zamanda Die autoritäre Revolte: Die Neue Rechte und der Untergang des Abendlandes (Otoriter İsyan: Yeni Sağ ve Batı’nın Çöküşü) adlı kitabın da yazarıdır.

Not: DW’den çevrilmiştir. Sabine Peschel, 6 Ağustos 2019 – Volker Weiss ile söyleşi. Orijinal link: https://www.dw.com/en/what-thinker-theodor-adorno-understood-about-the-far-right-50-years-ago/a-49908686

Tanrı gibi tapınılması gereken bir gerçekliğe saygısızlık, bugünün Avrupa’sında ‘Demir Ökçe’ altında daha iyi bir gelecek hazırlamak için hayatlarını tehlikeye atanların dinidir.

– Max Horkheimer, Eylül 1939 (1)

Max Horkheimer’ın etrafındaki arkadaş çevresinin yazı ve mektuplarındaki isim kayıtlarına baktığımızda, Lev Troçki’ye sadece nadiren atıfta bulunulduğunu görürüz. Örneğin Estetik Teori’de (1969) iddialı sanatın burjuva sanatı olduğunu iddia eden Theodor Adorno, Troçki’nin de Edebiyat ve Devrim (1923/24) adlı kitabında (devrimden sonra) herhangi bir “proleter” sanatın gelişmesinin mümkün olmayacağını ve ancak gelecekte, uluslararası sosyalist bir toplum kurulduktan sonra burjuva sonrası bir sanatın üretileceğini söylediğini onaylayarak belirtir. 1939’a kadar Horkheimer’ın Sosyal Araştırmalar Enstitüsü’ne üye olan Erich Fromm, Troçki’nin Sürgün Günlüğü (1935) çevrilip yayınlandığında, 1958’de sempatik ama yayınlanmamış bir eleştiri yazdı. Horkheimer, Adorno ve çevresindeki diğer üyelerle Bolşevik Devrimi üzerine yaptığı konuşmalarda Troçki’den de (Lenin’le birlikte) bahsetmiş ve devrimin iç savaş sırasında beyaz teröre kızıl terörle karşılık vererek karakterini değiştirdiğini belirtmiştir. Horkheimer, Rosa Luxemburg’un Bolşevik yönetimine yönelik erken dönem eleştirilerinden alıntı yapmış ve Luxemburg’u “20. yüzyılın en önemli siyasi figürlerinden biri” olarak övmüştür. Walter Benjamin, Horkheimer’ın sosyal filozoflar çevresinin tek üyesidir ve onun sadece Troçki’nin (1926’da) İngiltere Nereye Gidiyor? makalesini değil, daha sonra 1932-33’te Troçki’nin en önemli kitapları olan Hayatım ve Rus Devriminin Tarihi’ni de büyük bir heyecanla okuduğunu biliyoruz: Adorno’nun eşi Gretel Karplus’a yazdığı mektupta, “Sanırım yıllardır okuduğum en ilginç kitap,” diyordu.(2). Bu okumanın izlerini Benjamin’in Blanqui üzerine notlarında (The Arcades Project’te) ve 1940 tarihli ünlü “Tarih Felsefesi Üzerine Tezler “inde bulabiliriz.

Horkheimer ve Adorno’nun faşizm üzerine yazılarında, birçok betimleme ve analiz benzerliğine rağmen, Troçki’nin Weimar Cumhuriyeti’nin ıstırabı, Alman komünist partisinin başarısızlığı ve faşist hareketin yükselişi hakkındaki yorumlarından haberdar olduklarına dair hiçbir işaret bulamıyoruz. Troçki’nin faşizm teorisinden Horkheimer’ın “Lehren aus dem Faschismus”  [“Faşizmin  bize  öğrettikleri”  1950]  başlıklı  makalesinde bahsedilmemektedir bile (3).  Max Horkheimer’ın  çevresindeki  akademisyenler  tarafından  yazılan  ve  yayınlanan faşizm teorisine başlıca katkılar Franz Neumann’a aittir (4) ve Adorno’ya borçludur (5).  Neumann’ın Alman faşizminin ekonomi politiği üzerine öncü çalışması Troçki’nin analizlerine çok şey borçludur ama ondan bahsetmez. Her iki yazar da Hitler’in faşist partisinin 1933’teki zaferini üç Alman sınıfı arasındaki mücadelenin sonucu olarak analiz ediyordu: burjuvazi, ara tabakalar (küçük burjuva) ve proletarya. Seçmenlerin çoğunluğu ve faşist kitle hareketini destekleyen birlikler, mülksüzleştirilmiş ve yönünü kaybetmiş eski ve yeni orta sınıflardan ve altı milyon işsizden oluşan rezervuardan devşirildi. Faşist program, orta ve işçi sınıfından mümkün olduğunca çok yandaş toplamak için muhafazakar, anti-modern ideolojiyi anti-kapitalist ve milliyetçi sloganlarla birleştirdi. Kasım 1932 seçimlerinde faşist NSDAP 11.7 milyon oy alırken, proleter partiler KPD ve SPD birlikte 13.2 milyon oy aldı. Faşist hareketin ve faşist rejimin başlıca destekçileri ve yararlanıcıları finans kapital ve büyük toprak mülkiyetiydi. Ancak Alman ve Avrupalı Yahudiler mülksüzleştirildiğinde ve Alman yönetimi altındaki ülkeler yağmalandığında (1938 ile 1945 arasında) milyonlarca yol arkadaşı da kâr elde etti. Troçki, orta sınıfların çoğunluğunu çekmek, faşist hareketi yok etmek ve Kasım 1918’deki toplumsal devrimi tamamlamak için tüm işçi sınıfı örgütlerinin silahlı bir birleşik cephesinin kurulmasını talep etmişti. Adorno ve Frankfurt Okulu’nun çalışması, bazı insanların neden kişisel özerkliklerinden vazgeçip şu ya da bu karizmatik sahte mesihin körü körüne takipçileri olmayı seçtiklerini açıklayan ilk analiz girişimiydi (6). Frankfurt Okulu’nun Marksizmi (ya da “eleştirel teori”si) toplumsal bütünlüğün iki yönden incelenmesiydi: kurumsallaşmış siyasi- ekonomik ilişkiler yönünden ve bu sınıf ilişkileri çerçevesine gerilmiş bireyler yönünden. Bu çivili yatağa karşı gizli bir isyan içinde, çoğu zaman kendi çıkarlarını nasıl gerçekleştireceklerini bilemezler. Faşist ekonominin analizi ve faşist zihniyetin analizi (Behemoth ve Otoriter Kişilik), neslimizin yeniden üretilmesini engellemesi gereken korkunç bütünlüğün gerçekçi bir resmini elde etmek için birleştirildi (7).

Troçki daha 1926’da Stalin’i “devrimin mezar kazıcısı” olarak suçlamıştı. Horkheimer’ın, Troçki’nin GPU ajanı Ramón Mercader tarafından öldürülmesinden bir yıl sonra, 1941’de yayınlanan Stalin biyografisini bilip bilmediğinden emin olamıyoruz; ancak Horkheimer’ın 1953 Mart’ının başlarında Kremlin’in tiranının öldüğünü öğrendiğinde verdiği tepki, Troçki’nin Stalin’i lanetlemesinin (“Kabil”) bir yankısı gibi geliyor. İşte Monika Plessner’in raporu:

Horkheimer’ın keyfi yerindeydi, sevinç içinde ellerini ovuşturuyordu: “Canavar öldü. Öğrencileri bir araya toplayın. Hemen bir şeyler yapmalıyız.” (Yarım saat sonra öğrenciler, günün ana haberleriyle ilgili olarak yolculara fikirlerini sormak üzere Frankfurt şehrine gönderildi).(8).

Troçki’ye ve yazılarına yapılan bu doğrudan (veya dolaylı) atıflardan çok daha önemlisi, siyasi ve kültürel takımyıldızıdır: Bir tarafta Alman faşistleri tarafından sürgüne gönderilen Horkheimer’in etrafındaki küçük gayriresmi Marksist filozoflar grubu; diğer tarafta Troçki’nin etrafındaki uluslararası devrimciler grubu – Stalinistlerin Sovyetler Birliği’nden Türkiye’ye, oradan Fransa’ya, Fransa’dan Norveç’e, Norveç’ten Meksika’ya kadar peşine düştüğü yeni bir parti şeklinde örgütlenen ve daha sonra “Dördüncü Enternasyonal” olarak bilinen “Sol Muhalefet”. 1929 ve 1942 yılları arasında hem Troçkistler hem de Frankfurt Okulu kendi dergilerini, Zeitschrift für Sozialforschung [Toplumsal Araştırma Dergisi] ve Бюллетеноппозиции [Muhalefet Bülteni] yayınladılar. Her iki derginin de Hegel’in özgül tarihsel durumu kavrama ve ona teorik bir yeniden inşa kazandırma talebini farklı şekillerde karşıladığını söyleyebiliriz (9). Horkheimer ve arkadaşlarının, ana makaleleri eşzamanlı olarak Almanca, Fransızca ve İngilizce yayınlanan Troçki’nin Bülteni’ni dikkate alıp almadıklarını bilmiyoruz, ancak Temmuz 1939’da, Troçki’nin parlak sekreteri Walter Held (Heinz Epe) tarafından yazılan ve üç yıl sonra Stalinistler tarafından öldürülen Alman Troçkist grubun (IKD) dergisi Unser Wort’ta Horkheimer’in dergisi ve programı hakkında bir inceleme yayınlandı. Başlığı “Kritische Theorie ohne politische Praxis?” (“Siyasi Pratik Olmadan Eleştirel Teori?”) idi.

Horkheimer’ın çevresindeki Marksistler (Freud gibi) Ludwig Feuerbach’ın ardılı olan H egel iidealizminin eleştirmenleriydi. Ancak onlar da -Marx’ın kendisi gibi- sosyolojik teorilerinin kavramlarının aslında Hegel tarafından geliştirildiğini biliyorlardı. Dolayısıyla, Troçkiʼnin Marxʼın eleştirel teorisini anlamasında “ortodoks olmayan” yorumu belirleyici olan İtalyan filozof Antonio Labriola gibi Hegelci (ya da “Batılı”) Marksistler olduklarını söyleyebiliriz (10).

Toplumun gerçek biçimini ve işleyişini anlamak ve eleştirmek için sadece ekonomik gelişmeyi analiz etmek değil, aynı zamanda toplumsal evrimin gerçek aşamasına özgü olan ve çağdaşlarının bilincini belirleyen felsefi ve sanatsal üretimleri anlamak ve eleştirmek gerektiğine inanıyorlardı. Toplumu değiştirmek için onu bütünlüğü içinde anlamak gerekiyordu. Bu yönelim, Horkheimer ve Troçki’nin etrafındaki sosyal filozofların (ve Marx’ın bir Weltanschauung değil, bir toplum eleştirisi geliştirdiğini anlamayan Marksistlerin çoğunun aksine) Freud’un yeni (terapötik) bilinçdışı psikolojisini memnuniyetle karşılamalarını sağladı. Viyanalı hekimin, kendi sosyolojik eleştirilerini tamamlayan yeni bir psikolojik ve kültürel kurumlar eleştirisi geliştirdiğini fark ettiler. Horkheimer ve Benjamin Marksist tarihçilerdi

(Felsefe ya da edebiyat). Adorno idealist felsefenin (sadece Hegel’in değil Edmund Husserl’in de) eleştirisini güncelleştirdi ve radikalleştirdi ve klasik ve modern müzik ve edebiyatın en önemli Marksist yorumcusu oldu. Devrimci Troçki aynı zamanda bir edebiyat adamıydı ve 1900 ile 1940 yılları arasında yazdığı 19. yüzyıl ve 20. yüzyıl başı edebiyatına ilişkin son derece özgün yorumları yakında iki büyük cilt halinde Almanca olarak yayınlanacak.

Otuzlu yıllarda Horkheimer, Marcuse ve Adorno’nun mektup ve denemelerinde bulduğumuz “siyasi pratik” anlayışı, devrimci Marksistler Lenin, Troçki ve Luxemburg’unkiyle (açıktan ziyade örtük olarak) aynıydı. Yine de Troçki’den kamusal alanda hiç bahsetmemeye özen gösteriyorlardı. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Adorno ve Horkheimer, devrimci bir özne (sınıf) görmedikleri için herhangi bir devrimci pratik olasılığı görmediler. Marcuse dışında, öğrencilerin Alman (ve uluslararası) protesto hareketinin kapitalist toplumu değiştirme şansı olduğunu düşünmüyorlardı.

Horkheimer, Adorno, Marcuse, Walter Benjamin (ve etraflarındaki Günther Stern-Anders ya da Hans Mayer gibi filozoflar ve edebiyatçılar), Troçki ve Rosa Luxemburg gibi, Isaac Deutscher’in “Yahudi olmayan Yahudiler” ya da Sigmund Freud’un (kendisini nitelendirirken) “dinsiz Yahudiler” olarak adlandırdığı kişilerdi. Hepsi de “yabancı”ydı ve hepsi de sosyalist ve Yahudi olarak zulüm gördü, ülkelerinden kovuldu ve öldürülme tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Rusya ya da Almanya’daki Yahudi azınlıklara mensup olan bu kişilerin toplumsal eşitsizlik ve adaletsizliğe karşı duyarlılıkları oldukça gelişmişti ve mevcut sınıflı toplumun labirentinden bir çıkış yolu arıyorlardı. Hıristiyan imparatorluk devletleri içindeki asimilasyon başarısız olmuştu. Filistinlileri kovarak bir Yahudi ulusal devleti kurmak için Filistin’e göç etmek de bir başka çıkmaz sokak gibi görünüyordu. Bu yüzden kapitalist toplumun kökeni, yapısı ve potansiyel olarak aşılmasına ilişkin Marksist teoriyi benimsediler. Bu özel toplumda insanın doğayla, kendisiyle ve hemcinsleriyle ilişkisi, malları üretmek ve yeniden üretmek için gerekli emek zamanının ve metalar biçimindeki normal çalışma kapasitesinin sürekli hesaplanmasıyla yönetilir – kısacası bir piyasa toplumu. Bu toplumda üretim araçlarının küçülen özel mülk sahipleri sınıfı tüm toplumsal üretimi kontrol etmektedir. Ancak emeğin artan üretkenliği, sınıfların ve baskıcı bir devletin olmadığı yeni bir toplum olasılığını yaratır. Feci savaşlar ve krizlerle başı dertte olan işçi sınıfı eninde sonunda bu gizli olasılığı keşfedecek, ekonomi üzerindeki özel kontrolü ortadan kaldıracak ve toplumu dünya çapında bir refah ve özgürlük toplumuna dönüştürecektir.

Frankfurt Okulu teorisyenleri ile Troçki arasında iki önemli farklılık noktası vardı. 1918 sonbaharında Rosa Luxemburg (o günlerde Breslau’da hapisteydi), Bolşeviklerin demokrasiyi azaltarak ve karşıdevrimci “beyaz” teröre karşı “kızıl” bir terör örgütleyerek devrimlerini kurtarma girişimine karşı bir karar formüle etmişti. Adorno gibi Horkheimer da, daha sonra devrimci terörün savunucusu olan Lenin’in 1917 yazının sonlarında Finlandiya’daki sığınağı sırasında yazdığı ünlü “anarşist” broşürü Devlet ve Devrim’i okumuştu. (Bence Lenin’in yazılarında bulduğumuz şey, siyasi durumlara göre ve onlarla birlikte değişerek, daha merkeziyetçi ve daha “anarko-sendikalist” pozisyonlar arasında gidip gelmektedir. Devlet ve Devrim’in ana tezi, baskıcı burjuva devlet aygıtının yıkılması ve sınırlı bir geçiş döneminde temel görevi yeni, gelişmekte olan sosyalist sistemi iç ve dış düşmanlara karşı savunmak olan ölmekte olan bir devlete dönüştürülmesi gerekliliğidir). Maximilien Rubel, Paris Komünü’nün savunucusu Karl Marx’ın kendisini “anarşizmin teorisyeni” olarak nitelendirirken haklıydı (11). Ancak Horkheimer, Troçki’nin – 1920’de iç savaş koşullarında “kızıl terör”ü meşrulaştıran ve 1921’de Kronstadt ayaklanmasının bastırılmasında sorumluluk alan ve sonunda parti içi demokrasinin kısıtlanması yönünde oy kullanan Troçki’nin – öyle olduğunu fark etmemişti, Luxemburg gibi, 1904’te yazdığı “Siyasi Görevlerimiz “den, Lenin’e karşı ilk polemiğinden, 1923’teki Yeni Kurs’ta Stalinist hizbe saldırısına ve nihayetinde otuzlu yıllarda faşizme ve Stalinizme karşı mücadeleye kadar işçi demokrasisinin bir savunucusuydu. Frankfurt Okulu, Troçki’nin aksine, onun Stalinist yönetim altında bile Rus Devrimini savunarak, 1918’de ya da en geç 1921’de çoktan kaybedilmiş bir dava için mücadele ettiğini düşünüyordu.

Troçki’nin 1933 felaketinden (Alman faşistlerinin hükmen zaferi) bu yana radikal demokratik bir iç rejime sahip yeni bir uluslararası parti yaratmak için gösterdiği umutsuz çabalara paralel olarak, Horkheimer ve Adorno, “gerçek” partinin yok edildiği (ya da hiç var olmadığı) gerçeğine boyun eğerek, 1939 ve daha sonra 1956’daki tartışmalarının transkriptlerinde görebileceğimiz gibi, New York’ta kendilerini bir tür iki kişilik parti olarak örgütlemeye çalıştılar. Hatta Coyoacan’da sürgünde yaşayan Troçki’nin bir dizi belgede tam da bunu yaptığı sırada Komünist Manifesto’nun güncellenmiş bir versiyonunu yazma fikriyle bile oynadılar: Mayıs 1938 tarihli Kapitalizmin Ölüm Sancısı ve Dördüncü Enternasyonal’in Görevleri; Nisan 1939 tarihli Zamanımızda Marksizm; Mayıs 1940 tarihli Dördüncü Enternasyonal Manifestosu: Emperyalist Savaş ve Proleter Devrim. 25 Ekim 1939’da, İkinci Dünya Savaşı’nın başlamasından üç hafta sonra, iki filozof yeni bir “Manifesto” taslağı üzerinde tartıştılar. Horkheimer, Troçki’nin savaş dönemine ilişkin siyasi sloganları olan “devrimci bozgunculuk” ve devrimci “Sovyetler Birliği’nin savunulması”na kısmen benzeyen, kısmen de onlardan farklı olan bir “siyasi program” taslağı hazırladı:

Alman proleterlerin kendi hükümetlerini devirme görevi vardır ve Fransızların da kendi hükümetleriyle aynı şeyi yapma görevi vardır, ancak (ayaklanmalarının) amaçları farklıdır. Fransızlar Almanya ile savaşmak için hükümetlerini deviriyorlar, çünkü şu anda var olan Fransız hükümeti Almanya’nın gizli müttefikidir. Dünyamızın rasyonel bir düzene kavuşmasını engelleyen tüm engelleri ortadan kaldırmak tüm proleterlerin görevidir. Bunu yapmanın en iyi yolu [şimdi] Almanya’ya karşı savaştır. Ancak bu slogan batılı ülkeler tarafından sahiplenilirse bir yalana dönüşür. Batılı ülkelerde rasyonel ilişkiler kurulana kadar Rusya bir kenara bırakılmalıdır; o zaman daha iyi bir toplum Rusya’da belki de zorla gerçekleştirilebilir. Bunlar gerçekten çok basit şeyler. Şunu söylemek gerekir: ‘Son yirmi yıl boyunca insanlar sizi sosyal dünyamızın hala sosyalizm için olgunlaşmadığına ikna etmeye çalıştı. 1918’de buna inanmak istemediniz ve bugün bu daha da az doğru. Şimdi ya da 100 yıl sonra (12).

On yedi yıl sonra, 1956 baharında, iki kişilik parti, bir kez daha Komünist Manifesto’nun güncellenmesi fantezisiyle başlayan bir devam tartışması düzenledi.

Horkheimer: Bizim sorumuz şu: Artık hiçbir [reel sosyalist] parti olmadığına ve devrim olanaksız hale geldiğine göre neden yazalım? Eleştirimiz, hiç kimse değişim için mücadele etmezse hiçbir şeyin değişmeyeceğini açıkça göstermelidir. […] KP içinde olası bir muhalefet tarzında yazmalıyız. Ama pratik faaliyet ya reformizm ya da sessizlik anlamına gelmez mi? […] Bizim için pratiğin gerçek anlamı, dünyanın temelden değiştirilmesi gerektiğidir.

Adorno: Ben her zaman Marx, Engels ve Lenin’e sadık kalan ama en ileri kültürün gerisinde kalmayan bir teori tasarlamaya çalıştım (13).

Troçki gibi Horkheimer da savaşlar arasındaki dönemde var olan iki rakip enternasyonali, sosyal demokratların reform yönelimli enternasyonalini ve devrim sonrası Rus bürokrasisinin tepesindeki despotun hakim olduğu komünist enternasyonali kınadı. Her ikisini de temel işlevi “kendiliğindenliğin felç edilmesi” olan dünya çapında mekanizmalar olarak görüyordu. Troçki’nin küçük uluslararası partisi, bazı anarko-sendikalist gruplar, bazı sanatçılar ve Horkheimer’in çevresi, otuzlu yıllarda yeni bir dünya savaşının yaklaştığını, İspanya iç savaşının bunun başlangıcı olduğunu ve iki rakip, insan yiyen totaliter rejim tarafından uygulanan her türlü iç muhalefetin yok edilmesinin, sömürü çağını yalnızca barbar baskı ve kitle katliamı teknikleriyle sürdürdüğünü fark eden bir azınlık oluşturdu. Bunlar zor kazanılmış içgörülerdi. İçinde bulundukları istikrarsız durum, siyasi deneyimleri ve teorik birikimleri, daha ileriye bakmalarını ve gelecekteki gelişmenin diğer olasılıklarını kavramalarını sağladı. Bu rasyonel türden basiret Adorno’nun olduğu kadar Troçki’nin de özel yeteneğiydi. Alman filozoflar ve Rus devrimciler arasındaki ilişkiden bahsedecek olursak, İkinci Dünya Savaşı’nın arifesinde kimsenin düşünmeye cesaret edemediği şeyi, A vrupa Yahudilerinin olası imhasını öngördüklerini belirtmek gerekir. 15 Şubat 1938’de Adorno (Londra’da bulunuyordu) arkadaşı Horkheimer’a şöyle yazmıştı: “Hala Almanya’da yaşayan Yahudilerin imha edileceğinden neredeyse hiç şüphe yok; çünkü mülksüzleştirildikleri için dünyada hiçbir ülke onları kabul etmeyecek.” (14). On ay sonra, 22 Aralık 1938’de Troçki, “Yahudi halkının ilerici ve açık görüşlü unsurlarına” seslenerek, bir soykırım tehlikesini ifşa etti ve onlara, bunu yapmak için hala zamanları olduğu sürece devrimci antifaşist gruplara mali destek vermeleri çağrısında bulundu:

Filistin’in trajik bir hayalet, Birobidjan’ın ise bürokratik bir saçmalık olduğunu gördük… Yahudiler giderek daha fazla devletten kovuluyor ve onları kabul edebilecek ülkelerin sayısı azalıyor. Dolayısıyla mücadele giderek daha şiddetli bir hal alıyor. Gelecek savaşın başlangıcında bile Yahudilerin kaderinin ne olacağını hayal etmek zor değil. Ancak savaş olmadan da, dünya çapındaki tepkinin bir sonraki dalgasının Yahudilerin fiziksel olarak yok edilmesini içereceği neredeyse kesindir (15).

Notlar

1. Horkheimer, Max [1939]: “Die Juden und Europa” [“Yahudiler ve Avrupa”], Horkheimer, Gesammelte Schriften [Toplu Yazılar], cilt 4, (Frankfurt: Fischer, 1988): 331.
2. Walter Benjamin’den Gretel Karplus’a mektup, Mayıs 1932, İbiza’dan yazılmış, Benjamin, Walter, Gesammelte Briefe. [Toplu Mektuplar.] Bd. IV (1931-1934). (Frankfurt: Suhrkamp, 1998), S. 97.
3. Horkheimer, M. [1950], “Lehren aus dem Faschismus [Faşizmden dersler] içinde, Horkheimer (1985), Gesammelte Schriften, Bd. vol. 8, loc. it., s. (Frankfurt: Fischer, 1985): 9-37.
4. Neumann, Franz L. [1942; 1944]: Behemoth: The Structure and Practice of National Socialism 1933- 1944 (New York: Octagon Books, 1963).
5. Adorno, Theodor W., ve diğerleri, The Authoritarian Personality (New York, Londra: Harper & Row, 1950).
6. Trotzki, Leo D., Schriften über Deutschland [Almanya Üzerine Yazılar] 1929-1940, cilt 1 ve 2, ed. Helmut Dahmer (Frankfurt: Europäische Verlagsanstalt, 1971).
7. Ayrıca “Faschismustheorie(n) der “Frankfurt Schule” [Frankfurt Okulu tarafından geliştirilen faşizm teorileri] üzerine makaleme bakınız, M. Christ ve M. Suderland (ed), Soziologie und Nationalsozialismus (Berlin: Suhrkamp, 2014): 76-118.
8. Plessner, Monika, Die Argonauten auf Long Island [Long Island’daki Argonotlar] (Berlin: Rowohlt, 1995): 66.
9. Hegel, Elements of the Philosophy of Right’ta [1820] şöyle yazmıştır: “Birey söz konusu olduğunda, her birey her durumda kendi zamanının çocuğudur; dolayısıyla felsefe de düşüncelerde kavranan kendi zamanıdır.“
10. Lukács, Korsch, Adorno gibi Marksistlere atıfta bulunduğum “Batı Marksizmi” terimi, Stalinist (veya “Ortodoks”) “diyalektik ve tarihsel Marksizm” anlayışına karşıdır ve Perry Anderson tarafından Considerations on Western Marxism (Londra: New Left Books, 1976) adlı eserinde ortaya atılmıştır.
11. Maximilien Rubel, ” Marx, Anarşizmin Teorisyeni”.
12. Horkheimer, Max ve Theodor Adorno [25. 10. 1939], “Diskussionen über Sprache und Erkenntnis, Naturbeherrschung am Menschen, politische Aspekte des Marxismus” [Dil ve Bilgi Üzerine Tartışmalar, İnsanın Teknolojik Tahakkümü, Marksizmin Siyasi Yönleri], Horkheimer, Gesammelte Schriften [Toplu Yazılar], cilt 12 (Frankfurt: Fischer, 1985) içinde: 513 f.
13. Horkheimer ve Adorno, Towards a New Manifesto (Londra: Verso Books, 2011), 49, 61, 78, 103. Çeviri yazar tarafından değiştirilmiştir.
14. Adorno ve Horkheimer, Briefwechsel [Yazışmalar], cilt 2, (Frankfurt: Suhrkamp, 2004), S. 29.
15. Trotsky, L. D. [1938]: “Die Gefahr der Ausrottung des jüdischen Volkes.” [Yahudi halkının yok edilmesi tehlikesi] Trotzki, Sozialismus oder Barbarei! [Sosyalizm ya da barbarlık!] (Viyana: Promedia, 2005): 24.

Cengizhan Kaptan tarafından çevrilmiştir. Çeviriyi izinsiz paylaşmak mümkündür; yeter ki kaynağı belirtilsin.