Theodor Adorno’nun Frankfurt Sosyal Araştırma Enstitüsü’nde Kasım 1960’dan Şubat 1961’e kadar verdiği 23 dersten oluşan ‘Ontoloji ve Diyalektik’ derslerinin sonuncusu olan “Negatif Diyalektik Kavramı” üzerine bir özet sunuyorum.

Adorno, derslerinde oldukça derin bir biçimde ontolojiyi inceler ve Heidegger eleştirisine odaklanır. Ontolojinin varlık konusundaki açmazlarını ortaya koyduğu dersleri “negatif diyalektik kavramı” ile noktalar.

Sürekli olarak ‘bütün’den bahseden, kendi öznel indirgemeci ve tahakkümcü düşüncesini bütünsellik ve evrensellik üzerinden Öteki’ne dayatan düşünce ve ideolojilere karşı negatif diyalektik sağlam bir tavır ve duruştur. Dayatmalara karşı, her konuyu bir üstbakış diktası ile çözme ve bu sahte çözümü kabul ettirme girişimlerine karşı negatif diyalektik iyi de bir araçtır.

Özet hususunda 2019’da Polity tarafından yayınlanan İngilizce çeviriyi esas aldım.

—————————–

NEGATİF DİYALEKTİK KAVRAMI

Bu derste Theodor W. Adorno, felsefi düşüncesinin temel taşlarından biri olan negatif diyalektik kavramını derinlemesine inceler. Adorno, dersinde, geleneksel ontoloji ve idealizme eleştirel yaklaşımını özetleyerek gerçekliği, toplumu ve insan bilişinin doğasında var olan sınırlamaları anlamaya yönelik bakış açısını ortaya koymaktadır.

Ders, Adorno’nun varoluşun doğasında bulunan karmaşıklıkları ve çelişkileri kavramakta başarısız olan gerçekliği anlamaya yönelik yüzeysel bir yaklaşım olan “gözetleme deliği metafiziği” olarak adlandırdığı düşünceyi eleştirmesi ile başlar. Bu metafor, negatif diyalektiğin ulaşmayı amaçladığı daha derin ve kapsamlı kavrayışla keskin bir tezat oluşturarak bütüne yalnızca dar bir bakış sunabilen sınırlı bir bakış açısını dile getirmektedir. Adorno, geleneksel metafiziğin genellikle birleşik, uyumlu bir varlık anlayışı peşinde koştuğunu, bunun da gerçekliğin doğasında var olan uyumsuzluk ve çokluğu görmezden geldiğini ileri sürer. Buna karşın negatif diyalektik, bu çelişkileri dünyanın temel yönleri olarak kabul eder ve hatta kucaklar.

SOL HEGELCİLİK

Adorno’nun dersindeki ana temalardan biri de Sol Hegelciliğe yönelttiği eleştiridir. Adorno, Hegel’in kendi düşüncesi üzerindeki önemli etkisini kabul etmekle birlikte, kendi yaklaşımını geleneksel Hegelci diyalektikten ayırır. Nesnenin özne üzerindeki önceliğini vurgular ve Hegelci diyalektiğin çoğu zaman nesneyi öznenin kavramsal çerçevesi altına sıkıştırdığını savunur. Adorno’ya göre bu ikincilleştirme, nesnenin özerkliğinin ve tikelliğinin ihmal edilmesine yol açar. Buna karşın negatif diyalektik, nesnenin önceliğinde ısrar eder ve maddi dünyanın özgüllüklerine ve nüanslarına duyarlı kalan bir yaklaşımı savunur. Nesne üzerindeki bu odaklanma, Adorno’nun Hegelci düşüncenin bir sınırlaması olarak gördüğü öznelciliğe karşı koymak üzere aldığı bir tavırdır.

Adorno, buradan hareketle, gerçekliğin karmaşıklığının öznenin bakış açılarına ve yorumlarına indirgendiği öznel indirgeme sürecini de eleştirir. Bu tür bir indirgemeciliğin, nesnenin kendi içindeki çelişkileri ve çatışmaları kabul etmeyen çarpık bir gerçeklik anlayışıyla sonuçlandığını savunur. Negatif diyalektik, bu indirgeme sürecini tersine çevirerek nesnenin karmaşıklığını restore etmeye ve özne tarafından sahte bir bütünlük dayatılmasına direnmeye çalışır. Bu restorasyon, dünyanın doğasında var olan çokluğu ve çeşitliliği kabul eden daha doğru ve incelikli bir gerçeklik anlayışı için oldukça önemlidir.

TRANSANDANTAL YANILSAMA

“Transandantal yanılsama” kavramı bu dersin bir diğer kritik konusudur. Kant’tan ödünç aldığı bu kavramı insan kavramlarının gerçekliği tam olarak yakalayıp kavrayabileceğine dair yanlış inancı tanımlamak için kullanır. Bu yanılsama geleneksel metafizik ve idealizmde yaygındır ve gerçekliğin hiyerarşik ve statik bir görünümüne yol açar. Negatif diyalektik, insan düşüncesindeki sınırlamaları ve çelişkileri açığa çıkararak bu yanılsamaya karşı bir duruş sergiler ve gerçekliğin dinamik ve akışkan bir şekilde anlaşılmasını teşvik eder. Adorno, bu eleştirel teşhirin, aşkın yanılsamanın sürdürdüğü sahte bütünlük ve tutarlılık duygusunun üstesinden gelmek için gerekli olduğunu savunur. Adorno, transandantal olanı sabit bir çerçeve olarak değil, insan bilişinin sınırlarını anlamak için kritik bir araç olarak yorumlamanın öneminin altını çizer. Bu yorum, bilginin koşullarını ve kısıtlamalarını açığa çıkarmayı ve düşünce sistemlerinin ideolojik işlevlerini ifşa etmeyi amaçlayan daha geniş felsefi projesiyle uyumludur. Buradan hareketle, negatif diyalektik, aşkın olana karşı eleştirel bir duruş sergileyerek düşüncenin şeyleşmesini ve felsefi kategorilerin kemikleşmesini engellemeye çalışır.

Hiyerarşi kavramı bu dersin bir diğer odak noktasıdır. Adorno, geleneksel metafiziğin ve idealizmin gerçekliğe sıklıkla hiyerarşik yapılar dayattığını, belirli yönleri veya varlıkları diğerlerine göre öncelediğini savunur. Bu hiyerarşiler sosyal ve ideolojik güç yapılarını yansıtmakta ve pekiştirmekte, düşüncenin ve toplumun tahakküm altına alınmasına ve şeyleştirilmesine katkıda bulunmaktadır. Negatif diyalektik ise bu hiyerarşileri yapısöküme uğratarak olumsal ve kurgulanmış doğalarını ortaya çıkarmaya çalışır. Adorno, gerçek felsefi sorgulamanın düzen dayatma eğilimine direnmesi ve bunun yerine gerçekliğin içsel düzensizliğini ve karmaşıklığını kucaklaması gerektiğini vurgular. Bu direnç, mevcut toplumsal yapılara meydan okumayı ve onları dönüştürmeyi amaçlayan eleştirel bir teori için hayati önem taşımaktadır.

HİYERARŞİ VE TAHAKKÜME KARŞI NEGATİF DİYALEKTİK

Adorno, negatif diyalektiğin felsefi ve toplumsal eleştiri için daha geniş anlamları üzerine düşünerek dersi sonlandırır. Negatif diyalektiğin çağdaş toplumdaki tahakküm ve şeyleşmeyi anlamak ve bunlara direnmek için güçlü bir çerçeve sunduğunu savunur. Negatif diyalektik, basitleştirilmiş ve uyumlu açıklamalarla yetinmeyi reddederek, toplumsal gerçekliği karakterize eden çelişkilere ve mücadelelere yönelik bir kapıyı sürekli olarak açık tutar. Adorno’ya göre bu açıklık, toplumu yorumlamaktan ziyade dönüştürmeyi amaçlayan eleştirel bir teori için elzemdir.

ÖZETİN ÖZETİ

Özet olarak, 23. Ders Adorno’nun felsefi yaklaşımını ve gerçekliğin karmaşıklıkları ve çelişkileriyle eleştirel bir şekilde ilgilenen bir düşünce biçimini esas aldığını gösterir. Derste ifade edildiği şekliyle negatif diyalektik, geleneksel metafizik ve idealist çerçevelere meydan okuyarak nesnenin önceliğini esas alıp, insan bilişinin sınırlılıklarından hareketle hiyerarşik ve indirgemeci düşünceye karşı direnme ihtiyacını vurgulamaktadır. Adorno’nun eleştirel projesinin doruk noktası olarak, sosyal dünyayı anlamak ve dönüştürmek için diyalektik düşüncenin öneminin vurgulandığı bir derstir.

KAYNAKÇA

Adorno, T. W. (2019). Ontology and Dialectics, 1960-61, 239-250, Polity.

Tanrı gibi tapınılması gereken bir gerçekliğe saygısızlık, bugünün Avrupa’sında ‘Demir Ökçe’ altında daha iyi bir gelecek hazırlamak için hayatlarını tehlikeye atanların dinidir.

– Max Horkheimer, Eylül 1939 (1)

Max Horkheimer’ın etrafındaki arkadaş çevresinin yazı ve mektuplarındaki isim kayıtlarına baktığımızda, Lev Troçki’ye sadece nadiren atıfta bulunulduğunu görürüz. Örneğin Estetik Teori’de (1969) iddialı sanatın burjuva sanatı olduğunu iddia eden Theodor Adorno, Troçki’nin de Edebiyat ve Devrim (1923/24) adlı kitabında (devrimden sonra) herhangi bir “proleter” sanatın gelişmesinin mümkün olmayacağını ve ancak gelecekte, uluslararası sosyalist bir toplum kurulduktan sonra burjuva sonrası bir sanatın üretileceğini söylediğini onaylayarak belirtir. 1939’a kadar Horkheimer’ın Sosyal Araştırmalar Enstitüsü’ne üye olan Erich Fromm, Troçki’nin Sürgün Günlüğü (1935) çevrilip yayınlandığında, 1958’de sempatik ama yayınlanmamış bir eleştiri yazdı. Horkheimer, Adorno ve çevresindeki diğer üyelerle Bolşevik Devrimi üzerine yaptığı konuşmalarda Troçki’den de (Lenin’le birlikte) bahsetmiş ve devrimin iç savaş sırasında beyaz teröre kızıl terörle karşılık vererek karakterini değiştirdiğini belirtmiştir. Horkheimer, Rosa Luxemburg’un Bolşevik yönetimine yönelik erken dönem eleştirilerinden alıntı yapmış ve Luxemburg’u “20. yüzyılın en önemli siyasi figürlerinden biri” olarak övmüştür. Walter Benjamin, Horkheimer’ın sosyal filozoflar çevresinin tek üyesidir ve onun sadece Troçki’nin (1926’da) İngiltere Nereye Gidiyor? makalesini değil, daha sonra 1932-33’te Troçki’nin en önemli kitapları olan Hayatım ve Rus Devriminin Tarihi’ni de büyük bir heyecanla okuduğunu biliyoruz: Adorno’nun eşi Gretel Karplus’a yazdığı mektupta, “Sanırım yıllardır okuduğum en ilginç kitap,” diyordu.(2). Bu okumanın izlerini Benjamin’in Blanqui üzerine notlarında (The Arcades Project’te) ve 1940 tarihli ünlü “Tarih Felsefesi Üzerine Tezler “inde bulabiliriz.

Horkheimer ve Adorno’nun faşizm üzerine yazılarında, birçok betimleme ve analiz benzerliğine rağmen, Troçki’nin Weimar Cumhuriyeti’nin ıstırabı, Alman komünist partisinin başarısızlığı ve faşist hareketin yükselişi hakkındaki yorumlarından haberdar olduklarına dair hiçbir işaret bulamıyoruz. Troçki’nin faşizm teorisinden Horkheimer’ın “Lehren aus dem Faschismus”  [“Faşizmin  bize  öğrettikleri”  1950]  başlıklı  makalesinde bahsedilmemektedir bile (3).  Max Horkheimer’ın  çevresindeki  akademisyenler  tarafından  yazılan  ve  yayınlanan faşizm teorisine başlıca katkılar Franz Neumann’a aittir (4) ve Adorno’ya borçludur (5).  Neumann’ın Alman faşizminin ekonomi politiği üzerine öncü çalışması Troçki’nin analizlerine çok şey borçludur ama ondan bahsetmez. Her iki yazar da Hitler’in faşist partisinin 1933’teki zaferini üç Alman sınıfı arasındaki mücadelenin sonucu olarak analiz ediyordu: burjuvazi, ara tabakalar (küçük burjuva) ve proletarya. Seçmenlerin çoğunluğu ve faşist kitle hareketini destekleyen birlikler, mülksüzleştirilmiş ve yönünü kaybetmiş eski ve yeni orta sınıflardan ve altı milyon işsizden oluşan rezervuardan devşirildi. Faşist program, orta ve işçi sınıfından mümkün olduğunca çok yandaş toplamak için muhafazakar, anti-modern ideolojiyi anti-kapitalist ve milliyetçi sloganlarla birleştirdi. Kasım 1932 seçimlerinde faşist NSDAP 11.7 milyon oy alırken, proleter partiler KPD ve SPD birlikte 13.2 milyon oy aldı. Faşist hareketin ve faşist rejimin başlıca destekçileri ve yararlanıcıları finans kapital ve büyük toprak mülkiyetiydi. Ancak Alman ve Avrupalı Yahudiler mülksüzleştirildiğinde ve Alman yönetimi altındaki ülkeler yağmalandığında (1938 ile 1945 arasında) milyonlarca yol arkadaşı da kâr elde etti. Troçki, orta sınıfların çoğunluğunu çekmek, faşist hareketi yok etmek ve Kasım 1918’deki toplumsal devrimi tamamlamak için tüm işçi sınıfı örgütlerinin silahlı bir birleşik cephesinin kurulmasını talep etmişti. Adorno ve Frankfurt Okulu’nun çalışması, bazı insanların neden kişisel özerkliklerinden vazgeçip şu ya da bu karizmatik sahte mesihin körü körüne takipçileri olmayı seçtiklerini açıklayan ilk analiz girişimiydi (6). Frankfurt Okulu’nun Marksizmi (ya da “eleştirel teori”si) toplumsal bütünlüğün iki yönden incelenmesiydi: kurumsallaşmış siyasi- ekonomik ilişkiler yönünden ve bu sınıf ilişkileri çerçevesine gerilmiş bireyler yönünden. Bu çivili yatağa karşı gizli bir isyan içinde, çoğu zaman kendi çıkarlarını nasıl gerçekleştireceklerini bilemezler. Faşist ekonominin analizi ve faşist zihniyetin analizi (Behemoth ve Otoriter Kişilik), neslimizin yeniden üretilmesini engellemesi gereken korkunç bütünlüğün gerçekçi bir resmini elde etmek için birleştirildi (7).

Troçki daha 1926’da Stalin’i “devrimin mezar kazıcısı” olarak suçlamıştı. Horkheimer’ın, Troçki’nin GPU ajanı Ramón Mercader tarafından öldürülmesinden bir yıl sonra, 1941’de yayınlanan Stalin biyografisini bilip bilmediğinden emin olamıyoruz; ancak Horkheimer’ın 1953 Mart’ının başlarında Kremlin’in tiranının öldüğünü öğrendiğinde verdiği tepki, Troçki’nin Stalin’i lanetlemesinin (“Kabil”) bir yankısı gibi geliyor. İşte Monika Plessner’in raporu:

Horkheimer’ın keyfi yerindeydi, sevinç içinde ellerini ovuşturuyordu: “Canavar öldü. Öğrencileri bir araya toplayın. Hemen bir şeyler yapmalıyız.” (Yarım saat sonra öğrenciler, günün ana haberleriyle ilgili olarak yolculara fikirlerini sormak üzere Frankfurt şehrine gönderildi).(8).

Troçki’ye ve yazılarına yapılan bu doğrudan (veya dolaylı) atıflardan çok daha önemlisi, siyasi ve kültürel takımyıldızıdır: Bir tarafta Alman faşistleri tarafından sürgüne gönderilen Horkheimer’in etrafındaki küçük gayriresmi Marksist filozoflar grubu; diğer tarafta Troçki’nin etrafındaki uluslararası devrimciler grubu – Stalinistlerin Sovyetler Birliği’nden Türkiye’ye, oradan Fransa’ya, Fransa’dan Norveç’e, Norveç’ten Meksika’ya kadar peşine düştüğü yeni bir parti şeklinde örgütlenen ve daha sonra “Dördüncü Enternasyonal” olarak bilinen “Sol Muhalefet”. 1929 ve 1942 yılları arasında hem Troçkistler hem de Frankfurt Okulu kendi dergilerini, Zeitschrift für Sozialforschung [Toplumsal Araştırma Dergisi] ve Бюллетеноппозиции [Muhalefet Bülteni] yayınladılar. Her iki derginin de Hegel’in özgül tarihsel durumu kavrama ve ona teorik bir yeniden inşa kazandırma talebini farklı şekillerde karşıladığını söyleyebiliriz (9). Horkheimer ve arkadaşlarının, ana makaleleri eşzamanlı olarak Almanca, Fransızca ve İngilizce yayınlanan Troçki’nin Bülteni’ni dikkate alıp almadıklarını bilmiyoruz, ancak Temmuz 1939’da, Troçki’nin parlak sekreteri Walter Held (Heinz Epe) tarafından yazılan ve üç yıl sonra Stalinistler tarafından öldürülen Alman Troçkist grubun (IKD) dergisi Unser Wort’ta Horkheimer’in dergisi ve programı hakkında bir inceleme yayınlandı. Başlığı “Kritische Theorie ohne politische Praxis?” (“Siyasi Pratik Olmadan Eleştirel Teori?”) idi.

Horkheimer’ın çevresindeki Marksistler (Freud gibi) Ludwig Feuerbach’ın ardılı olan H egel iidealizminin eleştirmenleriydi. Ancak onlar da -Marx’ın kendisi gibi- sosyolojik teorilerinin kavramlarının aslında Hegel tarafından geliştirildiğini biliyorlardı. Dolayısıyla, Troçkiʼnin Marxʼın eleştirel teorisini anlamasında “ortodoks olmayan” yorumu belirleyici olan İtalyan filozof Antonio Labriola gibi Hegelci (ya da “Batılı”) Marksistler olduklarını söyleyebiliriz (10).

Toplumun gerçek biçimini ve işleyişini anlamak ve eleştirmek için sadece ekonomik gelişmeyi analiz etmek değil, aynı zamanda toplumsal evrimin gerçek aşamasına özgü olan ve çağdaşlarının bilincini belirleyen felsefi ve sanatsal üretimleri anlamak ve eleştirmek gerektiğine inanıyorlardı. Toplumu değiştirmek için onu bütünlüğü içinde anlamak gerekiyordu. Bu yönelim, Horkheimer ve Troçki’nin etrafındaki sosyal filozofların (ve Marx’ın bir Weltanschauung değil, bir toplum eleştirisi geliştirdiğini anlamayan Marksistlerin çoğunun aksine) Freud’un yeni (terapötik) bilinçdışı psikolojisini memnuniyetle karşılamalarını sağladı. Viyanalı hekimin, kendi sosyolojik eleştirilerini tamamlayan yeni bir psikolojik ve kültürel kurumlar eleştirisi geliştirdiğini fark ettiler. Horkheimer ve Benjamin Marksist tarihçilerdi

(Felsefe ya da edebiyat). Adorno idealist felsefenin (sadece Hegel’in değil Edmund Husserl’in de) eleştirisini güncelleştirdi ve radikalleştirdi ve klasik ve modern müzik ve edebiyatın en önemli Marksist yorumcusu oldu. Devrimci Troçki aynı zamanda bir edebiyat adamıydı ve 1900 ile 1940 yılları arasında yazdığı 19. yüzyıl ve 20. yüzyıl başı edebiyatına ilişkin son derece özgün yorumları yakında iki büyük cilt halinde Almanca olarak yayınlanacak.

Otuzlu yıllarda Horkheimer, Marcuse ve Adorno’nun mektup ve denemelerinde bulduğumuz “siyasi pratik” anlayışı, devrimci Marksistler Lenin, Troçki ve Luxemburg’unkiyle (açıktan ziyade örtük olarak) aynıydı. Yine de Troçki’den kamusal alanda hiç bahsetmemeye özen gösteriyorlardı. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Adorno ve Horkheimer, devrimci bir özne (sınıf) görmedikleri için herhangi bir devrimci pratik olasılığı görmediler. Marcuse dışında, öğrencilerin Alman (ve uluslararası) protesto hareketinin kapitalist toplumu değiştirme şansı olduğunu düşünmüyorlardı.

Horkheimer, Adorno, Marcuse, Walter Benjamin (ve etraflarındaki Günther Stern-Anders ya da Hans Mayer gibi filozoflar ve edebiyatçılar), Troçki ve Rosa Luxemburg gibi, Isaac Deutscher’in “Yahudi olmayan Yahudiler” ya da Sigmund Freud’un (kendisini nitelendirirken) “dinsiz Yahudiler” olarak adlandırdığı kişilerdi. Hepsi de “yabancı”ydı ve hepsi de sosyalist ve Yahudi olarak zulüm gördü, ülkelerinden kovuldu ve öldürülme tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Rusya ya da Almanya’daki Yahudi azınlıklara mensup olan bu kişilerin toplumsal eşitsizlik ve adaletsizliğe karşı duyarlılıkları oldukça gelişmişti ve mevcut sınıflı toplumun labirentinden bir çıkış yolu arıyorlardı. Hıristiyan imparatorluk devletleri içindeki asimilasyon başarısız olmuştu. Filistinlileri kovarak bir Yahudi ulusal devleti kurmak için Filistin’e göç etmek de bir başka çıkmaz sokak gibi görünüyordu. Bu yüzden kapitalist toplumun kökeni, yapısı ve potansiyel olarak aşılmasına ilişkin Marksist teoriyi benimsediler. Bu özel toplumda insanın doğayla, kendisiyle ve hemcinsleriyle ilişkisi, malları üretmek ve yeniden üretmek için gerekli emek zamanının ve metalar biçimindeki normal çalışma kapasitesinin sürekli hesaplanmasıyla yönetilir – kısacası bir piyasa toplumu. Bu toplumda üretim araçlarının küçülen özel mülk sahipleri sınıfı tüm toplumsal üretimi kontrol etmektedir. Ancak emeğin artan üretkenliği, sınıfların ve baskıcı bir devletin olmadığı yeni bir toplum olasılığını yaratır. Feci savaşlar ve krizlerle başı dertte olan işçi sınıfı eninde sonunda bu gizli olasılığı keşfedecek, ekonomi üzerindeki özel kontrolü ortadan kaldıracak ve toplumu dünya çapında bir refah ve özgürlük toplumuna dönüştürecektir.

Frankfurt Okulu teorisyenleri ile Troçki arasında iki önemli farklılık noktası vardı. 1918 sonbaharında Rosa Luxemburg (o günlerde Breslau’da hapisteydi), Bolşeviklerin demokrasiyi azaltarak ve karşıdevrimci “beyaz” teröre karşı “kızıl” bir terör örgütleyerek devrimlerini kurtarma girişimine karşı bir karar formüle etmişti. Adorno gibi Horkheimer da, daha sonra devrimci terörün savunucusu olan Lenin’in 1917 yazının sonlarında Finlandiya’daki sığınağı sırasında yazdığı ünlü “anarşist” broşürü Devlet ve Devrim’i okumuştu. (Bence Lenin’in yazılarında bulduğumuz şey, siyasi durumlara göre ve onlarla birlikte değişerek, daha merkeziyetçi ve daha “anarko-sendikalist” pozisyonlar arasında gidip gelmektedir. Devlet ve Devrim’in ana tezi, baskıcı burjuva devlet aygıtının yıkılması ve sınırlı bir geçiş döneminde temel görevi yeni, gelişmekte olan sosyalist sistemi iç ve dış düşmanlara karşı savunmak olan ölmekte olan bir devlete dönüştürülmesi gerekliliğidir). Maximilien Rubel, Paris Komünü’nün savunucusu Karl Marx’ın kendisini “anarşizmin teorisyeni” olarak nitelendirirken haklıydı (11). Ancak Horkheimer, Troçki’nin – 1920’de iç savaş koşullarında “kızıl terör”ü meşrulaştıran ve 1921’de Kronstadt ayaklanmasının bastırılmasında sorumluluk alan ve sonunda parti içi demokrasinin kısıtlanması yönünde oy kullanan Troçki’nin – öyle olduğunu fark etmemişti, Luxemburg gibi, 1904’te yazdığı “Siyasi Görevlerimiz “den, Lenin’e karşı ilk polemiğinden, 1923’teki Yeni Kurs’ta Stalinist hizbe saldırısına ve nihayetinde otuzlu yıllarda faşizme ve Stalinizme karşı mücadeleye kadar işçi demokrasisinin bir savunucusuydu. Frankfurt Okulu, Troçki’nin aksine, onun Stalinist yönetim altında bile Rus Devrimini savunarak, 1918’de ya da en geç 1921’de çoktan kaybedilmiş bir dava için mücadele ettiğini düşünüyordu.

Troçki’nin 1933 felaketinden (Alman faşistlerinin hükmen zaferi) bu yana radikal demokratik bir iç rejime sahip yeni bir uluslararası parti yaratmak için gösterdiği umutsuz çabalara paralel olarak, Horkheimer ve Adorno, “gerçek” partinin yok edildiği (ya da hiç var olmadığı) gerçeğine boyun eğerek, 1939 ve daha sonra 1956’daki tartışmalarının transkriptlerinde görebileceğimiz gibi, New York’ta kendilerini bir tür iki kişilik parti olarak örgütlemeye çalıştılar. Hatta Coyoacan’da sürgünde yaşayan Troçki’nin bir dizi belgede tam da bunu yaptığı sırada Komünist Manifesto’nun güncellenmiş bir versiyonunu yazma fikriyle bile oynadılar: Mayıs 1938 tarihli Kapitalizmin Ölüm Sancısı ve Dördüncü Enternasyonal’in Görevleri; Nisan 1939 tarihli Zamanımızda Marksizm; Mayıs 1940 tarihli Dördüncü Enternasyonal Manifestosu: Emperyalist Savaş ve Proleter Devrim. 25 Ekim 1939’da, İkinci Dünya Savaşı’nın başlamasından üç hafta sonra, iki filozof yeni bir “Manifesto” taslağı üzerinde tartıştılar. Horkheimer, Troçki’nin savaş dönemine ilişkin siyasi sloganları olan “devrimci bozgunculuk” ve devrimci “Sovyetler Birliği’nin savunulması”na kısmen benzeyen, kısmen de onlardan farklı olan bir “siyasi program” taslağı hazırladı:

Alman proleterlerin kendi hükümetlerini devirme görevi vardır ve Fransızların da kendi hükümetleriyle aynı şeyi yapma görevi vardır, ancak (ayaklanmalarının) amaçları farklıdır. Fransızlar Almanya ile savaşmak için hükümetlerini deviriyorlar, çünkü şu anda var olan Fransız hükümeti Almanya’nın gizli müttefikidir. Dünyamızın rasyonel bir düzene kavuşmasını engelleyen tüm engelleri ortadan kaldırmak tüm proleterlerin görevidir. Bunu yapmanın en iyi yolu [şimdi] Almanya’ya karşı savaştır. Ancak bu slogan batılı ülkeler tarafından sahiplenilirse bir yalana dönüşür. Batılı ülkelerde rasyonel ilişkiler kurulana kadar Rusya bir kenara bırakılmalıdır; o zaman daha iyi bir toplum Rusya’da belki de zorla gerçekleştirilebilir. Bunlar gerçekten çok basit şeyler. Şunu söylemek gerekir: ‘Son yirmi yıl boyunca insanlar sizi sosyal dünyamızın hala sosyalizm için olgunlaşmadığına ikna etmeye çalıştı. 1918’de buna inanmak istemediniz ve bugün bu daha da az doğru. Şimdi ya da 100 yıl sonra (12).

On yedi yıl sonra, 1956 baharında, iki kişilik parti, bir kez daha Komünist Manifesto’nun güncellenmesi fantezisiyle başlayan bir devam tartışması düzenledi.

Horkheimer: Bizim sorumuz şu: Artık hiçbir [reel sosyalist] parti olmadığına ve devrim olanaksız hale geldiğine göre neden yazalım? Eleştirimiz, hiç kimse değişim için mücadele etmezse hiçbir şeyin değişmeyeceğini açıkça göstermelidir. […] KP içinde olası bir muhalefet tarzında yazmalıyız. Ama pratik faaliyet ya reformizm ya da sessizlik anlamına gelmez mi? […] Bizim için pratiğin gerçek anlamı, dünyanın temelden değiştirilmesi gerektiğidir.

Adorno: Ben her zaman Marx, Engels ve Lenin’e sadık kalan ama en ileri kültürün gerisinde kalmayan bir teori tasarlamaya çalıştım (13).

Troçki gibi Horkheimer da savaşlar arasındaki dönemde var olan iki rakip enternasyonali, sosyal demokratların reform yönelimli enternasyonalini ve devrim sonrası Rus bürokrasisinin tepesindeki despotun hakim olduğu komünist enternasyonali kınadı. Her ikisini de temel işlevi “kendiliğindenliğin felç edilmesi” olan dünya çapında mekanizmalar olarak görüyordu. Troçki’nin küçük uluslararası partisi, bazı anarko-sendikalist gruplar, bazı sanatçılar ve Horkheimer’in çevresi, otuzlu yıllarda yeni bir dünya savaşının yaklaştığını, İspanya iç savaşının bunun başlangıcı olduğunu ve iki rakip, insan yiyen totaliter rejim tarafından uygulanan her türlü iç muhalefetin yok edilmesinin, sömürü çağını yalnızca barbar baskı ve kitle katliamı teknikleriyle sürdürdüğünü fark eden bir azınlık oluşturdu. Bunlar zor kazanılmış içgörülerdi. İçinde bulundukları istikrarsız durum, siyasi deneyimleri ve teorik birikimleri, daha ileriye bakmalarını ve gelecekteki gelişmenin diğer olasılıklarını kavramalarını sağladı. Bu rasyonel türden basiret Adorno’nun olduğu kadar Troçki’nin de özel yeteneğiydi. Alman filozoflar ve Rus devrimciler arasındaki ilişkiden bahsedecek olursak, İkinci Dünya Savaşı’nın arifesinde kimsenin düşünmeye cesaret edemediği şeyi, A vrupa Yahudilerinin olası imhasını öngördüklerini belirtmek gerekir. 15 Şubat 1938’de Adorno (Londra’da bulunuyordu) arkadaşı Horkheimer’a şöyle yazmıştı: “Hala Almanya’da yaşayan Yahudilerin imha edileceğinden neredeyse hiç şüphe yok; çünkü mülksüzleştirildikleri için dünyada hiçbir ülke onları kabul etmeyecek.” (14). On ay sonra, 22 Aralık 1938’de Troçki, “Yahudi halkının ilerici ve açık görüşlü unsurlarına” seslenerek, bir soykırım tehlikesini ifşa etti ve onlara, bunu yapmak için hala zamanları olduğu sürece devrimci antifaşist gruplara mali destek vermeleri çağrısında bulundu:

Filistin’in trajik bir hayalet, Birobidjan’ın ise bürokratik bir saçmalık olduğunu gördük… Yahudiler giderek daha fazla devletten kovuluyor ve onları kabul edebilecek ülkelerin sayısı azalıyor. Dolayısıyla mücadele giderek daha şiddetli bir hal alıyor. Gelecek savaşın başlangıcında bile Yahudilerin kaderinin ne olacağını hayal etmek zor değil. Ancak savaş olmadan da, dünya çapındaki tepkinin bir sonraki dalgasının Yahudilerin fiziksel olarak yok edilmesini içereceği neredeyse kesindir (15).

Notlar

1. Horkheimer, Max [1939]: “Die Juden und Europa” [“Yahudiler ve Avrupa”], Horkheimer, Gesammelte Schriften [Toplu Yazılar], cilt 4, (Frankfurt: Fischer, 1988): 331.
2. Walter Benjamin’den Gretel Karplus’a mektup, Mayıs 1932, İbiza’dan yazılmış, Benjamin, Walter, Gesammelte Briefe. [Toplu Mektuplar.] Bd. IV (1931-1934). (Frankfurt: Suhrkamp, 1998), S. 97.
3. Horkheimer, M. [1950], “Lehren aus dem Faschismus [Faşizmden dersler] içinde, Horkheimer (1985), Gesammelte Schriften, Bd. vol. 8, loc. it., s. (Frankfurt: Fischer, 1985): 9-37.
4. Neumann, Franz L. [1942; 1944]: Behemoth: The Structure and Practice of National Socialism 1933- 1944 (New York: Octagon Books, 1963).
5. Adorno, Theodor W., ve diğerleri, The Authoritarian Personality (New York, Londra: Harper & Row, 1950).
6. Trotzki, Leo D., Schriften über Deutschland [Almanya Üzerine Yazılar] 1929-1940, cilt 1 ve 2, ed. Helmut Dahmer (Frankfurt: Europäische Verlagsanstalt, 1971).
7. Ayrıca “Faschismustheorie(n) der “Frankfurt Schule” [Frankfurt Okulu tarafından geliştirilen faşizm teorileri] üzerine makaleme bakınız, M. Christ ve M. Suderland (ed), Soziologie und Nationalsozialismus (Berlin: Suhrkamp, 2014): 76-118.
8. Plessner, Monika, Die Argonauten auf Long Island [Long Island’daki Argonotlar] (Berlin: Rowohlt, 1995): 66.
9. Hegel, Elements of the Philosophy of Right’ta [1820] şöyle yazmıştır: “Birey söz konusu olduğunda, her birey her durumda kendi zamanının çocuğudur; dolayısıyla felsefe de düşüncelerde kavranan kendi zamanıdır.“
10. Lukács, Korsch, Adorno gibi Marksistlere atıfta bulunduğum “Batı Marksizmi” terimi, Stalinist (veya “Ortodoks”) “diyalektik ve tarihsel Marksizm” anlayışına karşıdır ve Perry Anderson tarafından Considerations on Western Marxism (Londra: New Left Books, 1976) adlı eserinde ortaya atılmıştır.
11. Maximilien Rubel, ” Marx, Anarşizmin Teorisyeni”.
12. Horkheimer, Max ve Theodor Adorno [25. 10. 1939], “Diskussionen über Sprache und Erkenntnis, Naturbeherrschung am Menschen, politische Aspekte des Marxismus” [Dil ve Bilgi Üzerine Tartışmalar, İnsanın Teknolojik Tahakkümü, Marksizmin Siyasi Yönleri], Horkheimer, Gesammelte Schriften [Toplu Yazılar], cilt 12 (Frankfurt: Fischer, 1985) içinde: 513 f.
13. Horkheimer ve Adorno, Towards a New Manifesto (Londra: Verso Books, 2011), 49, 61, 78, 103. Çeviri yazar tarafından değiştirilmiştir.
14. Adorno ve Horkheimer, Briefwechsel [Yazışmalar], cilt 2, (Frankfurt: Suhrkamp, 2004), S. 29.
15. Trotsky, L. D. [1938]: “Die Gefahr der Ausrottung des jüdischen Volkes.” [Yahudi halkının yok edilmesi tehlikesi] Trotzki, Sozialismus oder Barbarei! [Sosyalizm ya da barbarlık!] (Viyana: Promedia, 2005): 24.

Cengizhan Kaptan tarafından çevrilmiştir. Çeviriyi izinsiz paylaşmak mümkündür; yeter ki kaynağı belirtilsin.